ISLOMDA IL BUZILISHINING LDINI LISHG QRTILGN CHRLR
17 2017 .
151 қ.

 Insniyat triidn t hzirgch il muqdds mskn hisblngn. Dstlbki ssiy trbiya ildn lindi. Ijtimiy-lqiy v g’yaviy muhiti sg’lm, iqtisdiy jihtdn frvn illrg eg bo’lgn jmiyat v dvlt yuksk mqsdlrg erishdi.

B’zn er-tinlr turmushid bo’rnlr esib, er-tinlr sdti v rht-frg’tini lyqltdi. Muhbbt rishtlrini uzib, hyotini jnntdn do’zg ylntirib qo’yadi. Bu jiddiy mummg Islmning chimi qndy? Er-tin rsining buzilishi v tlq fjsi sdir bo’lmsdn ldin er-tin rsini qndy islh qilish mumkin?
Qur’ni krim erkklrg to’g’ri yo’lni ko’rstib, erni yurishi krk bo’lgn to’g’ri yo’llrg yo’llydi. Isyon shmllri esib, yol g’lyon v tug’yong ktgnid, er-tinlik hyotini islh qilishg buyurdi:
Birinchidn, hikmtli uslub biln pnd-nsiht qilish;
Ikkinchidn, er-tinning vqtinchlik biri biridn uzqlshishi, yotqni lhid qilish;
Uchinchidn, qo’l yoki misvk biln trbiyalsh;
To’rtinchidn, gr yuqridgi vsitlr yordm brms, muhkm qilish .
Bu ususid Qur’ni krim ytdi:
«Erkklr tinlri ustid rhbrdirlr. Bung sbb llh ulrning birvlrini birvlridn (ya’ni, erkklrni yollrdn) rtiq qilgni v erkklr (tinlri v illri uchun) ml-mulklridn srf-rjt qilgnlridir. Bs, ibdt-ittli v (erlri) yo’qligid llhning hifzu himyati biln (erlrining ml-mulklrini v o’z ifftlrini) sqlvchi tinlr — yashi tinlrdir. tinlringizning ittsizligidn qo’rqsngiz, vvl ulrg pnd-nsiht qilinglr, so’ng (ya’ni, nsihtlring kr qilms), ulrni yotqlrd trk qilingiz (ulr biln bir jyd yotmng, yaqinlshmng), so’ngr (ya’ni, shund hm sizlrg bo’yinsunmslr), uringlr! mm sizlrg itt qilslr, ulrg qrshi bshq yo’l trmnglr. lbtt, llh eng yuksk v Buyuk bo’lgn Ztdir. gr er-tinning rlri buzilib ktishidn qo’rqsngizlr, erning urug’-ymg’idn bir hkm, tinning urug’-ymg’idn bir hkm chqiringiz. gr ulr islh qilishni istslr, llh er-tin rsig ittifqlikni slur. lbtt, llh Bilguvchi v brdr bo’lgn Ztdir» .
Nis sursidgi yati krimlrning nzil bo’lish sbbi, mufssirlr Shyi Ibn Jrir Tbriy rhimhullh «Jmi’-ul-byon» kitblrid ytdilr: «yat S’d Rbi’ v u kishining yollri Hbib binti Zydlr ususid nzil bo’lib, yol erining buyrug’ini bjrmgnid, u yolini urgn. yolning tsi qizi biln Nbiy sllllhu lyhi v sllmning ldlrig klib, qssni tlb qildi. Nbiy lyisslm: «Eridn qss lsin», db ytdilr. yol tsi biln qss lishg ktyotgni-d, Nbiy sllllhu lyhi v sllm: «Qytinglr, Jbril ldimg kldi», ddilr. Shund llh tl: «Erkklr tinlr ustid rhbrdirlr...» , yatini nzil qilgn. Rsulullh sllllhu lyhi v sllm: «Biz bir tdbir ird qildik v llh bir tdbir ird qildi. llh ird qilgn tdbir yashilik bo’lib, qssni bkr qildi», ddilr .
Qur’n yollrni ikki qismg bo’ldi:
1.  Rbbisig ittgo’y, slih v erlrig yashilik qiluvchi yollr.
2.  G’lyonchi, siy-ittsizliklri biln shytng ergshdign yollr.
Erlrig ittgo’y slih yollr llhning buyruqlrini muhfz qilishdi hmd ustlridgi hqlrini d etishdi. O’zlrini fhsh ishlrdn sqlb, erlrining rzu-umidlrini bkr qilishmydi. n shulr ifftli, mntdr v fzil yollrdir. mm ittsiz, isyonchi, erlrig mutkbbirlik qilib, bo’yin eggisi klmydign yollr hm br. yati krimg muvfiq erkklr ulrg birinchi nvbtd pnd-nsiht qilishi, gr v’z esltmlr fyd brms, yollrini yotqd trk qilishlri, ya’ni qo’shilmsliklri krk. Ibn bbs ytdi: «yolig rqsini o’girib, u biln qo’shilmydi». gr mv’izd hm, hijrnd hm qytms, db uchun yolni myib qilmydign drjd, rhm v yumshq urish biln jzlydi. Tki uning bshidn g’lyon v ittsizlikk bshlgn shytn chiqib ktsin. gr hmm yo’l v vsitlr er-tin rsining islh bo’lishig lib klms, bshliq ikki dltli hkm — er v tin tmnidn bir kishidn tyinlshi krk bo’ldi. Shu ikki hkm tushunmvchilik klib chiqqn mvzuni qidirib, er-tin rsini muhkm yo’li biln islh etishg hrkt qilishdi:
«...Erning urug’-ymg’idn bir hkm, tinning urug’-ymg’idn bir hkm chqiringiz. gr ulr islh qilishni istslr, llh er-tin rsig ittifqlikni slur...» .
Islm dushmnlri shritdgi urush v tnbh biln trbiyalsh mvzusini o’zlrig yomnlsh uchun ssiy qurl qilib lgn.
Qur’n nzrlrimizni o’zining yagn, bqiy shritig qrtdi. Chunki vvlgi yatd vrid bo’lgn:
«...Bung sbb llh ulrning birvlrini birvlridn (ya’ni, erkklrni yollrdn) rtiq qilgni...» .
llh tl erkklrni yollrdn ustun qildi, dyils qisqrq v mo’’jzrq bo’lr edi. Undy bo’ls ng yat bundy shkld, uzyib vrid bo’ldi? Blg’t, tz so’zlshish mo’’jzlikd dyishgn-ku?
Bu hqd Shy Sbuniy quyidgi tmsillr biln izh bildirdi : «llh subhnhu v tl yolni erkkdn yartgn bo’lib, ulr slid bir tn, uddi bir tnd jylshgn ikkit ruhligig e’tibrni qrtdi. Shuning uchun ulrning biri ikkinchisig uddi o’z tn ’zlri bir-birig hris bo’lgnidk hris bo’lishi krk. Erkk v yol tn ’zlrig o’shb, biri bsh bo’ls, bshqsi Yurk v bdn bo’lsin. Hch qysi bir ’z bshq ’zdn o’zini yuqri tutmy, hr biri hyotd o’z vzifsini bjrdi. dm jismid qulq, ko’z, yurk, qo’l v undn bshq ’zlr br. qulq ko’zsiz, qo’l yoqsiz yashy lmydi. Shu sbbli qlb m’ddn, bsh es qo’ldn fzlrq ems, chunki ulrning hmmsi o’z vzifsini intizm biln bjrib, biri ikkinchisisiz turlmydi. Mn shu nzik chgr ususid ushbu Ulug’ Nzm klgn:
«...Bung sbb llh ulrning birvlrini birvlridn (ya’ni erkklrni yollrdn) rtiq qilgni...» .
llhning brliqdgi sunnti v ijtimiy hyotdgi shrt-shritlr il ishlrini nzrt qildign bir hmiy - bshliq bo’lishini tqz etdi. Bu hmiy ilning fydsini ko’zlb, vzifsini kmil v fzl yo’l biln d etishi krk. Tki il Islm hlgn insniy jmiyatning qurilishig birinchi urug’ bo’lib qdlsin. chunki ilning slmtligi — jmiyatning slmtligi, ilning buzilishi - jmiyatning buzilishi v rb bo’lishidir.
yniqs, erkk bu ms’uliyatni ko’trishd llh brgn ql v ird quvvti biln qrr qilishi krk. Chunki ung yoli v frzndlrining t’mintig s’y-hrkt, tirikchilik qilish vzifsi yuklngn sbbli yoldn ko’r qdirrq v hmiylikk hqlirqdir. Hmiylik hqiqtd jvbgrlik v vzif drjsidir, fzilt v shrf drjsi ems. Chunki er qiyinchiliklrni ko’trishd ishtirk etib, o’jyinlik v hukmrnlik qilmsdn hr bir muhim ishd tdbir v bshqruv ishlrini lib brdign ris bo’lishi shrt. llh erkklrg yollr ustidn hmiylik, trbiyaChilik, bshqruv, himya v qo’riqlsh vziflrini yuklgn.
Islm dushmnlri hmiylikni llhning dinig tsh tish uchun vsit qilib lishgn. Ulrning d’vlrich, Islm yolni urishg rust brdi. ytishdiki, llh qndy qilib, yollrni urishg rust brdi: «...vvl ulrg pnd-nsiht qilinglr, so’ng (ya’ni, nsihtlring kr qilms) ulrni yotqlrd trk qilingiz (ya’ni, shund hm sizlrg bo’ysunmslr), uringlr!..» . ir, bu yollrg dushmnlik emsmi?! Jvb shuki, qur’n yolni urishg rust brdi. Lkin qchn urildi v qndy qilib? ssiy gp shund .
Bu ish slid mulj — dvdir, zrurt tug’ilgndgin murjt qilindi. yol erining hyotini buzib, “bshig chiqs”, shytn ko’rstmlrig ergshs, gunh ishlrni qilvrs, bundy hltd er nim qilishi krk? Uni yotqd trk etsinmi, tlq brsinmi yoki o’z hlig tshlb qo’ysinmi?
Qur’ni krim bizni bu nrsning dvsig, bbshlik v ittsizlikning muljsid hikmtli yo’l tutishg buyurdi. vvl, sbr v chidmg, so’ng pnd-nsiht, so’ng yotqlrd trk etishg shu vsitlr nf kltirmsgin, urishg buyurdi.
Misvk v shung o’shsh nrslr biln urish yolg tlq brishdn ko’r, zrri kmrqdir. Tlq il ustunlrini prchlb, ittifqlikni yo’qtdi. gr ngilrq zrrni ulug’rq zrrg slishtirsk, ngilrg’ini mlg shirish chrylirq v go’zlrq bo’lib chiqdi.
Bundn tshqri, urish b’zilr o’ylgnidk, yolni rlsh ems. Blki mulj yo’llridn biri bo’lib, b’zi hllrd yashilikni tushunmydign v chiryli muml nf, fyd kltirmydign pytlrd bu nrs nf kltrdi. Shir ytgnidk: «Qul urilr s birl, Hurg tr ishr».
Nfqg yollr, blki erkklr hm ichid urishdn bshqsi fyd brmydignlri uchrb turdi. Shu sbbli jzlr jriy qilinib, zindnlr chilgn.
Syyid Rshid Riz «l-Mnr» tfsirid ytdi: «Urgnd myib qilmslik shrt qilishgn. Myib qilish, db qttiq ziyat tkzishg ytildi. Ibn bbs rziyllhu nhudn misvk biln yoki kichik tyoqch biln urish hqidgi tfsir rivyat qilingn» .
yollrni urish qnuni qlg hm, fitrtg hm nm’qul ish ems, lkin u t’rifg muhtj. «Jmiyat hvli buzilib, lqsizliklr klib chiq bshlgn hld jismniy tnbhg ehtiyoj tug’ildi. Bu nrs erkk yolining g’lyondn qytishi mri mhl bo’lib qlgnini ko’rgnidgin rustli bo’ldi. gr jmiyat sg’lmlsh-s, yollr nsihtg v ghlntiruvg qulq sldign yoki yotqlrni trk etgnd t’sirlndign bo’ls, urishdn tiyilishi shrt. Shritd hr bir hltg munsib hukm br v biz shu hmm hllrd yollr biln yumshq mumld bo’lishg buyurilgnmiz».
Urish llhning shritid islh yo’llridn bir yo’ldir. U kkkyish v tkbburlikni sindirdi. Yuqrid urishdn ldin snb o’tilgn nsiht, qytrish, esltsh, yotqlrd trk qilish rqli hm kkkyish v zlltdn pushymn bo’lmydign, yo’ldn zgn yolning bshidn «jinlr v insnlrdn bo’lgn, yol qlbig vsvs qiluvchi» nns shytnni chiqrish uchun qo’llnildign so’ngi vsitlrdn biri, ls. Slflrning b’zilri urishni mkruh snshgn.Shb Ibn tdn rivyat qilingn hdisd ytildi: «yolig ish buyurgnid, itt qilms, urmsin-u, jhl qilsin. Nbiy lyhisslmning shu so’zlrig binn: «Sizlrning-yashilringiz (yolini) urmydi». Shu biln birg, bu b’zi bir km uchrydign hltlrg muljdir.
                                                                                             Abror SAYFUDDINOV 
                                                                           “Hazrati Imom” jome masjidi imom-noibi 
 
«қ